Монгол Улсын эдийн засгийн хөдөлгүүр болсон Бичил бизнесүүд өнөөдөр олон сорилттой тулгарч байгаагийн нэг нь татварын орчин юм. Бизнесээ дөнгөж эхлүүлж буй энтрепренерүүдээс эхлээд тогтвортой үйл ажиллагаа явуулж буй жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчид хүртэл татварын тайлан, хяналт шалгалт, гэнэтийн торгуулиас эмээх хандлага түгээмэл ажиглагддаг. Энэхүү айдас нь зөвхөн санхүүгийн алдагдал хүлээхээс гадна хууль эрх зүйн мэдлэг дутмагаас үүдэлтэй сэтгэл зүйн дарамттай шууд холбоотой байдаг. Бид энэхүү нийтлэлээрээ жижиг бизнес эрхлэгчдийн татвараас айх болсон үндсэн шалтгаануудыг гүнзгийрүүлэн судалж, тэдгээрийг хэрхэн даван туулах, эрсдэлийг бууруулах бодит шийдлүүдийг санал болгох болно. Татварын систем нь бизнесийг боомилох бус, харин ч ил тод, хариуцлагатай өсөхөд туслах хэрэгсэл байх ёстой гэдгийг ойлгох нь чухал юм.
Татварын хууль тогтоомжийн нарийн төвөгтэй байдал
Татварын хуулийн нарийн төвөгтэй нэр томьёо, байнга өөрчлөгддөг журам, тайлагналын олон шат дамжлагаас болж алдаа гаргахаас эмээдэг.
Монгол Улсын татварын хууль тогтоомж нь мэргэжлийн бус хүмүүст ойлгоход нэн төвөгтэй, олон салаа утгатай байх нь элбэг. Энтрепренерүүд эрхлэгчдийн ихэнх нь санхүүгийн мэргэжлийн боловсролгүй, өөрсдийн санаачилгаар бизнесээ эхлүүлсэн хүмүүс байдаг тул хуулийн заалтуудыг буруу тайлбарлах эрсдэл өндөр байдаг. Энэ нь санамсаргүйгээр хууль зөрчих, улмаар торгууль хүлээх вий гэсэн байнгын түгшүүрийг бий болгодог.
Татварын багц хуулийн шинэчлэлүүд цаг тутамд хийгддэг ч, эдгээр өөрчлөлтийг бизнес эрхлэгчдэд хүртээмжтэй байдлаар тайлбарлан таниулах ажил дутмаг байдаг. Жишээлбэл, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын босго, ХХОАТ-ын шатлал, НДШ - ийн хувь хэмжээ зэрэг нь бизнес эрхлэгчдийн өдөр тутмын үйл ажиллагаанд шууд нөлөөлдөг ч, тэдгээрийн уялдаа холбоог бүрэн ойлгоход цаг хугацаа их шаарддаг.
Татварын тайлан гаргах үйл явц нь зөвхөн тоо бөглөх төдий зүйл биш бөгөөд нягтлан бодох бүртгэлийн олон улсын стандартын дагуу анхан шатны баримтуудыг бүрдүүлэхийг шаарддаг. Гэтэл бизнес эрхлэгч нарихэвчлэн гэр бүлийн гишүүд эсвэл цөөн тооны ажилтантай ажилладаг тул мэргэжлийн нягтлан бодогч ажиллуулах санхүүгийн боломж хомс байдаг. Энэ нь тайлангаа дутуу эсвэл буруу гаргах үндсэн шалтгаан болдог.
Татварын ерөнхий хууль, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хууль, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль зэрэг олон хуулийн огтлолцол дээр бизнесээ явуулах нь энтрепренерүүдэд 'хуулийн ширэнгэн ой'-д төөрөх мэт мэдрэмж төрүүлдэг. Нэг хуулийг дагаж мөрдөхөд нөгөө хуулийн заалттай зөрчилдөх тохиолдол ч практик дээр гардаг нь айдас, эргэлзээг улам нэмэгдүүлдэг.
Мэргэжлийн зөвлөх үйлчилгээ авах нь өртөг өндөртэй тул Энтрепренерүүд эрхлэгчид ихэвчлэн ам дамжсан яриа эсвэл сошиал орчин дахь баталгаагүй мэдээлэлд найдах хандлагатай байдаг. Энэ нь татварын эрсдэлийг бууруулах бус, харин ч ирээдүйд үүсэх татварын өрийг нэмэгдүүлэх сөрөг үр дагавартай. Хуулийн мэдлэггүй байдал нь хуулийн хариуцлагаас чөлөөлөх үндэслэл болохгүй гэсэн зарчим нь тэдний хувьд хамгийн том дарамт болдог.
Татварын албанаас зохион байгуулдаг сургалтууд байдаг ч, тэдгээр нь ихэвчлэн ерөнхий шинжтэй, тухайн бизнесийн онцлогт тохирсон нарийвчилсан зөвлөгөөг өгч чаддаггүй. Иймд бизнес эрхлэгчид өөрсдийн асуудлаа шийдвэрлэхийн тулд хувийн харилцаа эсвэл албан бус арга замыг хайх нь элбэг бөгөөд энэ нь авлига, хүнд суртлын хөрс суурь болох эрсдэлтэй.
Санхүүгийн тогтворгүй байдал ба мөнгөн урсгалын дутагдал
Татвар төлөх хугацаа болон орлого орж ирэх хугацааны зөрүү нь Энтрепренерүүд мөнгөн урсгалын ноцтой хомсдол үүсгэж, Төсвийн орлогоайх шалтгаан болдог.
Бизнес эрхлэгчдийн хувьд бэлэн мөнгөний урсгал (Cash Flow) бол амин чухал зүйл юм. Гэвч Төсвийн орлоготөлөх хугацаа нь хатуу тогтоосон өдрүүдэд байдаг бол, харилцагчаас орлого орж ирэх хугацаа нь ихэвчлэн тодорхойгүй эсвэл хойшлогддог. Энэхүү цаг хугацааны зөрүү нь татвараа хугацаанд нь төлж чадахгүй байх, улмаар алданги тооцуулах эрсдэлийг бий болгодог.
Ялангуяа нэмэгдсэн өртгийн албан татвар төлөгч болсон Энтрепренерүүд хувьд борлуулалт хийсэн л бол төлбөрөө бүрэн аваагүй байсан ч татвараа тайлагнаж, төлөх үүрэг хүлээдэг. Энэ нь бараа материалаа зээлээр борлуулдаг эсвэл төлбөрийн уян хатан нөхцөлтэй ажилладаг бизнесүүдэд асар их дарамт болдог. Тэд өөрсдийн халааснаас татвараа урьдчилан төлөх шаардлагатай болдог.
Татварын өр үүсэх нь зөвхөн санхүүгийн асуудал биш, бизнесийн нэр хүнд, цаашдын үйл ажиллагаанд сөргөөр нөлөөлдөг. Татварын өртэй тохиолдолд тендерт оролцох, банкнаас зээл авах, хөрөнгө оруулалт татах боломжууд хаагддаг. Энэхүү 'хар жагсаалт'-д орох вий гэсэн айдас нь бизнес эрхлэгчдийг орлогоо нуун дарагдуулах сэдэл рүү түлхэх нь бий.
Улирлын чанартай үйл ажиллагаа явуулдаг бизнесүүдийн хувьд тогтмол татвар, шимтгэл төлөх нь хүндрэлтэй байдаг. Орлогогүй саруудад ч НД, хүн амын орлогын албан татвар зэрэг зардлууд гарсаар байдаг нь санхүүгийн нөөцийг шавхдаг. Энэ үед татварын байгууллагаас уян хатан хандах зохицуулалт дутмаг байдаг нь айдсыг улам дэвэргэдэг.
Гэнэтийн татварын шалгалт, нөхөн татвар ногдуулалт нь Энтрепренерүүдийг дампууруулах хэмжээний санхүүгийн цохилт болж чаддаг. Томоохон корпорациудын хувьд татварын эрсдэлийн сан гэж байдаг бол бизнесүүдэд ийм нөөц байдаггүй. Нэг удаагийн томоохон торгууль нь тэдний хэдэн жилийн хөдөлмөрийг үгүй хийх аюултай.
Инфляци, валютын ханшийн өсөлт зэрэг макро эдийн засгийн хүчин зүйлс нь бизнесийн ашигт ажиллагааг бууруулж байхад татварын ачаалал хэвээр байх нь шударга бус мэт санагддаг. Тэд олсон ашгаасаа татвар төлөхөөс татгалздаггүй, харин орлого олоогүй байхад эсвэл алдагдалтай ажиллаж байхад татвар нэхэгдэхээс айдаг.
Татварын хяналт шалгалт ба байцаагчийн хандлага
Татварын байцаагчдын субьектив хандлага, шалгалтын үйл явцын тодорхойгүй байдал нь бизнес эрхлэгчдэд сэтгэл зүйн дарамт учруулдаг.
Татварын хяналт шалгалт гэдэг үг бизнес эрхлэгчдийн хувьд 'хар дарсан зүүд' мэт сонсогддог. Шалгалт хийх үйл явц нь ихэвчлэн урт хугацаа шаарддаг, бизнесийн хэвийн үйл ажиллагааг тасалдуулдаг, мөн шалгалтын үр дүн нь байцаагчийн хувийн үзэмжээс хамаарах тохиолдол цөөнгүй байдаг. Энэхүү тодорхойгүй байдал нь айдсын гол эх үүсвэр юм.
Зарим тохиолдолд татварын улсын байцаагчид зөвлөн туслах гэхээсээ илүүтэйгээр зөрчил илрүүлэх, торгох зорилготой мэт ханддаг гэсэн гомдол бизнес эрхлэгчдийн дунд түгээмэл байдаг. Хуулийн заалтыг өөрт ашигтайгаар тайлбарлах, дарамт шахалт үзүүлэх зэрэг ёс зүйгүй үйлдлүүд нь төрийн байгууллагад итгэх итгэлийг сулруулдаг.
Татварын шалгалтын үеэр шаардлагатай бичиг баримтыг бүрдүүлэх нь бизнесүүдэд ихээхэн ачаалал үүсгэдэг. Олон жилийн өмнөх баримтуудыг нэхэх, архивын эмх цэгцгүй байдлаас болж баримт дутуу байх зэрэг нь шууд зөрчилд тооцогдож, нөхөн татвар төлөх үндэслэл болдог. Энэ нь бизнес эрхлэгчдийг бичиг цаасны ажилд хэт их цаг зарцуулахад хүргэдэг.
Цахим татварын систем хөгжиж байгаа ч, хүний оролцоотой хяналт шалгалт байсаар байна. Эрсдэлийн үнэлгээний системээр шалгалтад хамрагдах аж ахуйн нэгжүүдийг сонгодог гэдэг ч, яагаад заавал өөрийнх нь бизнес сонгогдсоныг ойлгохгүй байх нь шударга бус мэдрэмж төрүүлдэг. Шалгалтын шалгуур үзүүлэлтүүд ил тод бус байх нь хардлага төрүүлдэг.
Шалгалтын үр дүнд тавигдсан актыг хүлээн зөвшөөрөхгүй тохиолдолд маргаан таслах зөвлөл эсвэл шүүхэд хандах эрхтэй ч, энэ үйл явц нь цаг хугацаа, зардал их шаарддаг. Бизнес эрхлэгчид төрийн том машины эсрэг зарга үүсгэхээс эмээж, ихэнхдээ шударга бус гэж үзсэн ч актыг хүлээн зөвшөөрч, төлбөрөө төлөхийг илүүд үздэг.
Албан татвар өршөөлийн хуулиуд үе үе гардаг ч, энэ нь шударгаар татвараа төлж ирсэн бизнесүүдэд урам хугарах сэтгэгдэл төрүүлдэг. Харин татвараас зайлсхийсэн эсвэл алдаа гаргасан бизнесүүд өршөөгдөх нь хууль сахилтын үнэ цэнийг бууруулж, ирээдүйд албан татвар төлөх сонирхлыг бууруулдаг сөрөг талтай.
Жижиг бизнес НӨАТ-ын босго ба түүний нөлөө
Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын босгонд хүрэх нь Энтрепренерүүдийн хувьд зардалын ачааллыг огцом нэмэгдүүлж, үнийн өрсөлдөх чадварыг бууруулдаг.
Монгол Улсад нэмэгдсэн өртгийн албан зардлын босго 50 сая төгрөг байсан бол сүүлийн жилүүдэд энэ босгыг нэмэгдүүлэх эсэх талаар маргаан өрнөсөөр байна. Энтрепренерүүд жилийн борлуулалтын орлого нь энэ босгонд дөхөх үед зориудаар үйл ажиллагаагаа хумих, эсвэл орлогоо хуваах арга хэмжээ авдаг. Учир нь Нэмэгдсэн өртгийн албан татвартөлөгч болсноор бараа, үйлчилгээнийхээ үнийг 10%-иар нэмэх шаардлагатай болдог.
Үнээ 10%-иар нэмэх нь хэрэглэгчдэд шууд мэдрэгдэж, нэмэгдсэн өртгийн албан төлбөр хураамж төлөгч бус өрсөлдөгчидтэй харьцуулахад өрсөлдөх чадвараа алдахад хүргэдэг. Ялангуяа эцсийн хэрэглэгчдэд үйлчилдэг жижиг дэлгүүр, цайны газар, үйлчилгээний газруудын хувьд энэ нь үйлчлүүлэгчээ алдах томоохон эрсдэл юм.
Нэмэгдсэн өртгийн албан зардлын системд нэгдэх нь зөвхөн 10% төлөх тухай биш, мөн и-баримтын системтэй холбогдох, тайлангаа сар бүр илгээх, худалдан авалтын баримтаа бүрдүүлэх зэрэг захиргааны нэмэлт ажлуудыг шаарддаг. Энэ нь хүний нөөц багатай бизнесүүдэд нэмэлт ачаалал болдог.
НӨАТ-ын буцаан олголтын систем нь хэрэглэгчдэд ашигтай ч, бизнес эрхлэгчдийн хувьд бүх гүйлгээгээ ил тод байлгахыг шаарддаг. Гэтэл зарим ханган нийлүүлэгчид (жишээ нь, хувь хүмүүс, малчид) Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын баримт өгдөггүй тул бизнесүүд худалдан авалтаа нотлох боломжгүй болж, улмаар 10%-ийн татварыг бүхэлд нь өөрсдөө үүрэх нөхцөл үүсдэг.
Босго дүнгээс зайлсхийхийн тулд олон бизнесүүд 'POS машин'-аа нуух, бэлэн мөнгөөр гүйлгээ хийх, эсвэл хэд хэдэн жижиг компани байгуулах зэрэг 'саарал' аргуудыг хэрэглэдэг. Энэ нь эргээд татварын хууль зөрчих, торгууль хүлээх эрсдэлийг бий болгодог ч, бизнесээ амьд байлгахын тулд хийж буй арга ядсан үйлдэл гэж тэд тайлбарладаг.
10 хувийн татварын босгыг нэмэгдүүлэх нь Энтрепренерүүдэд өсөх боломжийг олгоно гэж олон эдийн засагчид үздэг. Одоогийн босго нь инфляцитай уялдахгүй байгаа тул бодит утгаараа маш бага дүн болж хувирсан. Энэ нь бичил бизнесүүдийг дундаж давхарга руу дэвшихэд саад болж буй 'шилэн тааз' болж байна.
Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн дарамт
Өндөр хувь хэмжээтэй НДШ нь ажил олгогч жижиг бизнесүүдэд цалингийн зардлыг өсгөж, албан ёсоор ажилтан авахаас зайлсхийхэд хүргэдэг.
Татвараас гадна НДШ нь бизнес эрхлэгчдийн нуруун дээрх хамгийн хүнд ачаануудын нэг юм. Ажил олгогч болон ажилтнаас төлөх нийт шимтгэлийн хэмжээ нь цалингийн сангийн 20 гаруй хувьтай тэнцдэг нь хөдөлмөр их шаарддаг Энтрепренерүүдэд маш өндөр зардал болдог.
Бизнесүүд чадварлаг ажилтан авч ажиллуулахыг хүсдэг ч, өндөр цалин амлахад НДШ-ийн зардал дагаад өсдөг. Энэ нь 'гар дээр' олгох цалинг бууруулж, ажилтнуудын сэтгэл ханамжид нөлөөлдөг. Үүнээс болж олон бизнесүүд ажилтнуудтайгаа хөдөлмөрийн гэрээ байгуулахгүйгээр, эсвэл хөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр гэрээлж, үлдсэн цалинг бэлнээр өгөх аргыг сонгодог.
НДШ-ийн тайлагнал, төлөлт нь татварын тайлангаас дутахгүй нарийн төвөгтэй байдаг. Шимтгэл төлөх хугацаа хожимдсон тохиолдолд тооцогдох алданги, торгууль нь маш өндөр. Мөн НДШ-ийн өр нь татварын өртэй адил бизнесийн дансыг хаалгах, үйл ажиллагааг зогсоох эрх зүйн үр дагавартай.
Тэтгэврийн тогтолцоонд итгэх итгэл сул байгаа нь бизнес эрхлэгчид болон ажилтнуудын НДШ төлөх сонирхлыг бууруулдаг. Өнөөдөр төлж буй өндөр шимтгэл ирээдүйд бодит үр өгөөжөө өгнө гэдэгт эргэлзэх хандлага нийгэмд давамгайлж байна. Энэ нь татвар, шимтгэлээс зайлсхийх ёс суртахууны зөвтгөл болдог.
Хөдөлмөрийн хуулийн хатуу зохицуулалтууд нь НДШ-тэй нийлээд Хувиараа бизнес эрхлэгчдэд ажилтан халах, авах уян хатан байдлыг хязгаарладаг. Эдийн засгийн хүндрэлтэй үед орон тоогоо цөөлөх шаардлага гарахад хуулийн дагуу тэтгэмж олгох, НДШ-ийн өрийг барагдуулах зэрэг нь бизнесийг дампуурал руу түлхэх эрсдэлтэй.
Засгийн газраас НДШ-ийн хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн бодлого хэрэгжүүлдэг ч, энэ нь ихэвчлэн түр зуурын шинжтэй эсвэл тодорхой салбаруудад чиглэсэн байдаг. Бүх Хувиараа бизнес эрхлэгчдэд хамааралтай, урт хугацааны тогтвортой бодлого үгүйлэгдэж байна. НДШ-ийн дарамтыг бууруулах нь ажлын байрыг нэмэгдүүлэх хамгийн үр дүнтэй арга байх боломжтой.
Цахим татварын систем (E-Tax) ба технологийн бэрхшээл
Цахим системүүд нь ажлыг хөнгөвчлөх зорилготой ч, технологийн мэдлэг дутмаг, системийн гацалт зэрэг нь Хувиараа бизнес эрхлэгчдэд шинэ төрлийн айдас, бэрхшээлийг үүсгэдэг.
Монгол Улс татварын системээ цахимжуулах чиглэлд томоохон алхмуудыг хийсэн. E-Tax, E-Barimt зэрэг системүүд нь цаг хугацаа хэмнэх давуу талтай ч, технологийн мэдлэг тааруу, ялангуяа орон нутагт үйл ажиллагаа явуулдаг эсвэл ахмад насны бизнес эрхлэгчдэд томоохон сорилт болдог.
Системийн тогтвортой байдал нь бас нэгэн асуудал юм. Тайлан илгээх сүүлийн өдрүүдэд систем ачааллаа дийлэхгүй гацах, хандалт удаашрах тохиолдол гардаг. Энэ үед тайлангаа хугацаанд нь илгээж чадаагүйгээс болж торгууль хүлээх эрсдэл үүсдэг нь бизнес эрхлэгчдийг бухимдуулж, айдаст автуулдаг.
Цахим гарын үсэг, тоон гэрчилгээ ашиглах, нууц үгээ мартах, системийн шинэчлэлтийг дагаж мөрдөх зэрэг техникийн асуудлууд нь энгийн мэт боловч өдөр тутмын ажилд саад учруулдаг. Компьютерын мэдлэггүй бизнес эрхлэгчид бусдаас гуйх, эсвэл интернэт кафе хайх зэргээр нэмэлт зардал, цаг гаргах хэрэгтэй болдог.
И-баримтын системд бараа, үйлчилгээгээ бүртгүүлэх, QR код үүсгэх үйл явц нь зарим Хувиараа бизнес эрхлэгчдэд хэт нүсэр санагддаг. Ялангуяа олон нэр төрлийн бараатай дэлгүүрүүдийн хувьд бараа бүрийг кодолж оруулах нь маш их хөдөлмөр шаарддаг ажил юм. Технологийн шийдэл нь бизнесийг хөнгөвчлөх ёстой атал заримдаа нэмэлт ажил болж хувирдаг.
Интернэтийн хүртээмж, хурд нь Монгол орны бүх бүс нутагт жигд биш байдаг. Хөдөө орон нутгийн жижиг бизнесүүд сүлжээ тасрах, цахилгаан тасрах зэрэг шалтгаанаар цахим тайлангаа илгээж чадахгүй байх тохиолдол гардаг. Гэтэл хууль нь бүгдэд тэгш үйлчилдэг тул техникийн саатал нь хүндэтгэн үзэх шалтгаан болохгүй байх эрсдэлтэй.
Кибер аюулгүй байдал, мэдээллийн нууцлалын асуудал ч бизнес эрхлэгчдийн санааг зовоодог. Бизнесийн нууц мэдээлэл, харилцагчийн мэдээлэл алдагдах вий гэсэн болгоомжлол байдаг. Цахим системд бүрэн итгэх итгэл хараахан бүрдээгүй байгаа нь уламжлалт цаасан тайлангаас салах үйл явцыг удаашруулж байна.
Мэргэжлийн нягтлан бодогчийн хомсдол
Чадварлаг нягтлан бодогч олж ажиллуулах нь өндөр өртөгтэй тул Хувиараа бизнес эрхлэгчдэд санхүүгийн бүртгэлээ өөрсдөө хөтөлж, улмаар алдаа гаргах эрсдэлд ордог.
Сайн нягтлан бодогч бол 'баруун гар' нь байх ёстой. Гэвч зах зээл дээр чадварлаг, туршлагатай, ёс зүйтэй нягтлан бодогчийн эрэлт их, нийлүүлэлт бага байна. Сайн нягтлан бодогчид ихэвчлэн томоохон компаниудад өндөр цалинтай ажиллахыг илүүд үздэг.
Хувиараа бизнес эрхлэгчдэд бүтэн цагийн нягтлан бодогч ажиллуулах санхүүгийн боломжгүй тул гэрээт нягтлан бодогч эсвэл аутсорсингийн үйлчилгээг сонгодог. Гэвч гэрээт нягтлан бодогчид олон компани зэрэг хариуцдаг тул тухайн бизнест анхаарал хандуулах нь сул, алдаа гаргах магадлалтай байдаг.
Мэргэжлийн бус хүнээр тайлангаа гаргуулах, эсвэл өөрөө оролдох нь татварын тайланд ноцтой алдаа гарах үндсэн шалтгаан болдог. Татварын хууль, нягтлан бодогчийн стандартууд байнга шинэчлэгдэж байдаг тул мэргэжлийн бус хүн үүнийг цаг алдалгүй дагаж мөрдөх боломжгүй юм.
Нягтлан бодогчийн хариуцлагын асуудал ч хурцаар тавигддаг. Нягтлан бодогчийн алдаанаас болж торгууль тавигдсан тохиолдолд хариуцлагыг хэн хүлээх вэ? Ихэнх тохиолдолд бизнес эрхлэгч буюу захирал нь хуулийн өмнө хариуцлага хүлээдэг. Нягтлан бодогч нь ажлаа хаяад явахад л бизнес эрхлэгч өртэй, асуудалтай үлддэг.
Санхүүгийн программ хангамжийн үнэ өртөг, түүнийг ашиглах мэдлэг дутмаг байдал нь бүртгэл хөтлөлтийг улам хүндрүүлдэг. Excel дээр гар аргаар бүртгэл хөтлөх нь алдаа гарах эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг ч, үнэтэй программ худалдаж авах нь Хувиараа бизнес эрхлэгчдэд дарамт болдог.
Бизнес эрхлэгч өөрөө санхүүгийн суурь мэдлэгтэй байх нь чухал боловч, тэдний үндсэн ажил нь бизнесээ хөгжүүлэх, борлуулалт хийх явдал юм. Санхүү, татварын асуудалд хэт их цаг зарцуулах нь бизнесийн үндсэн үйл ажиллагааг сулруулж, өсөлтийг сааруулдаг.
Торгууль, шийтгэлийн хатуу бодлого
Татварын хууль зөрчсөн тохиолдолд ногдуулах торгууль, алданги нь хувийн хэвшлийнхэн орлоготой харьцуулахад хэт өндөр байдаг нь айдсыг бий болгодог.
Монгол Улсын Зөрчлийн тухай хууль болон Татварын хуулиудад заасан торгуулийн хэмжээ нь хувийн хэвшлийнхэнд маш хатуу тусдаг. Санамсаргүй алдаа, техникийн зөрчил гаргасан ч өндөр дүнтэй торгууль хүлээх эрсдэлтэй байдаг нь бизнес эрхлэгчдийг түгшээдэг. Жишээлбэл, тайлан хоцроох, баримт дутуу бүрдүүлэх зэрэгт ногдуулах торгууль нь тухайн сарын ашгаас ч давж болно.
Торгуулийн систем нь урьдчилан сануулах, зөвлөх гэхээсээ илүү шийтгэх хандлагатай байдаг. Анх удаа алдаа гаргасан, санаатай бус үйлдлийг ялгаж салгах уян хатан зохицуулалт дутмаг байдаг. Энэ нь хууль сахиулах байгууллагыг 'аймшгийн мангас' мэт харагдуулдаг.
Алданги тооцох журам нь татварын өрийг цасан бөмбөг мэт өсгөх аюултай. Төлбөрийн чадваргүй болсон үед алданги нэмэгдсээр байх нь бизнесийг бүрмөсөн сэргэхгүй болгох эрсдэлтэй. Татварын өршөөл үзүүлэхдээ ихэвчлэн алданги, торгуулийг чөлөөлдөг ч, үндсэн татварыг төлөх шаардлагатай байдаг.
Бизнесийн дансыг хаах арга хэмжээ нь хувийн хэвшлийнхний хувьд 'үхлийн цохилт' болдог. Татварын өрөө төлөөгүй тохиолдолд дансыг нь битүүмжилснээр үйл ажиллагаа бүрэн зогсож, ажилчдын цалин, түрээс, ханган нийлүүлэгчдийн төлбөрийг төлөх боломжгүй болдог. Энэ нь дампуурлын эхлэл болдог.
Эд хөрөнгийг битүүмжлэх, хураах эрх зүйн зохицуулалт нь бизнес эрхлэгчдийн хувийн өмчид халдах эрсдэлийг бий болгодог. Ялангуяа хувиараа бизнес эрхлэгчдийн хувьд бизнесийн эрсдэл нь гэр бүлийн санхүүгийн байдалд шууд нөлөөлдөг тул айдас нь улам их байдаг.
Шударга бус өрсөлдөөн үүсгэх нэг хүчин зүйл нь хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулж буй этгээдүүд татвар төлөхгүй, торгууль хүлээхгүй байхад, хуулийн дагуу ажиллаж буй хувийн хэвшлийнхнүүд татварын дарамт, торгуулийн айдас дор ажиллах явдал юм. Энэ нь шударга татвар төлөгчдийн урамыг хугалдаг.
Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн мэдээлэл дутмаг
Жижиг бизнесүүдэд зориулсан татварын хөнгөлөлтүүд байдаг ч, энэ талаарх мэдээлэл хомс, ашиглах нөхцөл нь тодорхойгүй байдаг.
Засгийн газраас жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор 1%-ийн татвар, алслагдсан бүс нутгийн хөнгөлөлт, инновацийн компаниудын чөлөөлөлт зэрэг олон бодлого хэрэгжүүлдэг. Гэвч эдгээр боломжуудын талаар хувийн хэвшлийнхэн эрхлэгчид хангалттай мэдээлэлгүй байдаг. Мэдээлэлгүйгээсээ болж хуулиар олгогдсон боломжоо ашиглаж чадахгүй, илүү их татвар төлөх тохиолдол гардаг.
Хөнгөлөлт эдлэхийн тулд бүрдүүлэх материал, тавигдах шаардлага нь ихэвчлэн нүсэр, хүнд сурталтай байдаг. Жишээлбэл, ЖДҮ-ийн зээл эсвэл татварын хөнгөлөлтөд хамрагдахын тулд олон төрлийн тодорхойлолт, тайлан, төсөл бичих шаардлагатай болдог нь цаг зав багатай бизнес эрхлэгчдийг шантраадаг.
Татварын тайлангийн маягтууд дээр хөнгөлөлтөө хэрхэн тусгах нь ойлгомжгүй байдаг. Буруу тусгавал татвараас зайлсхийсэн хэрэгт унах вий гэсэн айдас нь хөнгөлөлт эдлэхээс татгалзахад хүргэдэг. Мэргэжлийн зөвлөгөө авахгүйгээр эдгээр маягтыг зөв бөглөх нь хэцүү.
Зарим хөнгөлөлтүүд нь зөвхөн тодорхой салбарт (жишээ нь, газар тариалан, мэдээллийн технологи) чиглэсэн байдаг тул худалдаа, үйлчилгээний салбарын хувийн хэвшлийнхэнд орхигдсон мэт сэтгэгдэл төрдөг. Бүх нийтийг хамарсан, энгийн, ойлгомжтой хөнгөлөлтийн систем дутагдаж байна.
Хөнгөлөлт эдэлсний дараа татварын шалгалт ирэх магадлал өндөр байдаг гэсэн ойлголт бизнес эрхлэгчдийн дунд байдаг. 'Төр өгсөн юмаа буцаагаад авдаг' гэсэн хардлага нь хууль ёсны хөнгөлөлтөөсөө татгалзахад хүргэдэг сэтгэл зүйн хүчин зүйл юм.
Татварын боловсрол олгох аянууд нь ихэвчлэн татвар төлөхийг уриалахад чиглэдэг болохоос, татвар төлөгчийн эрх, эдлэх боломжтой хөнгөлөлтийн талаар хангалттай сурталчилдаггүй. Энэ тэнцвэргүй байдал нь татварыг зөвхөн үүрэг, дарамт гэж харахад хүргэдэг.
Татварын тайлагналын давтамж ба цаг хугацаа
Сар бүр, улирал бүр тайлан гаргах нь хүн хүч цөөтэй хувийн хэвшлийнхэнд цаг хугацааны ихээхэн дарамт учруулдаг.
Жижиг бизнес эрхлэгчид сар бүр нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тайлан, НДШ-ийн тайлан, улирал бүр ХХОАТ-ын тайлан, жилийн эцсийн тайлан гээд тасралтгүй тайлагналын цикл дунд амьдардаг. Энэ их тайлагнал нь бизнесийн үндсэн үйл ажиллагаанд зарцуулах цагаас хумсалдаг. 'Би татварын байцаагчийн төлөө ажиллаад байна уу, өөрийнхөө төлөө юу?' гэж асуухад хүрдэг.
Тайлан гаргах хугацаа нь сар бүрийн тодорхой өдрүүдэд давхацдаг тул тэр үеэр ачаалал эрс нэмэгддэг. Хэрэв бизнес эрхлэгч өөрөө тайлангаа гаргадаг бол сарын 20-25%-ийг зөвхөн бичиг цаасны ажилд зарцуулдаг гэсэн судалгаа байдаг. Энэ бол бүтээмжийг бууруулж буй бодит хүчин зүйл юм.
Тэг тайлан (үйл ажиллагаа явуулаагүй) гаргах үйл явц ч төвөгтэй хэвээр байна. Орлого олоогүй байсан ч тайлангаа заавал илгээх ёстой, эс бөгөөс торгууль хүлээдэг. Энэ нь түр зогсолт хийсэн эсвэл улирлын чанартай бизнесүүдэд утгагүй дарамт болдог.
Олон улсын жишгээр хувийн хэвшлийнхэн жилд нэг удаа эсвэл хагас жилд нэг удаа хялбаршуулсан тайлан гаргадаг тогтолцоо руу шилжиж байна. Монголд ч гэсэн ийм хялбаршуулсан горим хэрэгтэй байгааг бизнес эрхлэгчид байнга хэлдэг. Тайлагналын давтамжийг цөөлөх нь захиргааны зардлыг бууруулах хамгийн хялбар арга юм.
Тайлангийн маягтууд байнга өөрчлөгддөг нь бас нэг бэрхшээл. Шинэ маягттай танилцах, түүнийг бөглөх аргачлалыг сурах нь цаг хугацаа шаарддаг. Тогтвортой, ойлгомжтой тайлагналын систем нь бизнесийн орчныг таатай болгоход чухал нөлөөтэй.
Цахим системд тайлан илгээхэд гарах техникийн саатлууд нь цаг хугацааны дарамтыг улам нэмэгдүүлдэг. Сүүлийн мөчид систем гацах вий гэсэн айдас нь бизнес эрхлэгчдийг стресст оруулдаг. Энэ бүхэн нийлээд татварын системийг 'төвөгтэй, хэцүү' гэж харахад хүргэдэг.
Татварын мөнгөний зарцуулалтад итгэх итгэл
Татвар төлөгчдийн мөнгө зөв зүйлд зарцуулагдаж байгаа эсэхэд эргэлзэх нь татвар төлөх сэдлийг бууруулж, айдас, дургүйцлийг төрүүлдэг.
Татвар төлөх нь иргэний үүрэг боловч, тэрхүү мөнгө нийгмийн сайн сайхны төлөө үр ашигтай зарцуулагдаж байна уу гэдэг асуулт хувийн хэвшлийнхэн эрхлэгчдийн дунд байнга байдаг. Авлига, хээл хахууль, төсвийн үргүй зардалтай холбоотой мэдээллүүд нь татвар төлөх хүслийг мохоодог.
Жижиг бизнес эрхлэгчид өөрсдөө хэмнэлтийн горимоор ажиллаж, мөнгө бүрийг тооцож байхад төр засаг тансаглаж байна гэсэн шүүмжлэл хүчтэй байдаг. 'Миний төлсөн татвар дарга нарын тансаг хэрэглээнд явж байна' гэсэн бодол нь татвараас зайлсхийх ёс суртахууны зөвтгөл болж хувирдаг.
Дэд бүтэц, эрүүл мэнд, боловсролын үйлчилгээний чанар сайжрахгүй байгаа нь татварын системийн үр дүнд эргэлзэхэд хүргэдэг. Бизнес эрхлэгчид татвар төлснийхөө хариуд төрийн чанартай үйлчилгээ, бизнесийн таатай орчныг хүлээдэг. Энэ хүлээлт биелэхгүй байх нь бухимдал үүсгэдэг.
Татварын ил тод байдал дутмаг байх нь хардлагыг нэмэгдүүлдэг. Төсвийн зарцуулалтыг шилэн болгох, иргэдийн хяналтыг сайжруулах нь татвар төлөгчдийн итгэлийг сэргээхэд чухал алхам юм. Итгэл байхгүй газар айдас, зайлсхийх хандлага ноёрхдог.
Шударга татвар төлөгчдийг урамшуулах, нийгэмд алдаршуулах ажил хангалтгүй байна. Харин татвар нуусан, хулгайлсан хэргүүд олны анхаарлын төвд байдаг нь сөрөг жишиг тогтоодог. Нийгмийн сэтгэл зүйг өөрчлөх нь татварын соёлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэгтэй.
Татварын мөнгөөр санхүүждэг төрийн байгууллагуудын хүнд суртал, үйлчилгээний соёлгүй байдал нь бизнес эрхлэгчдийг улам бухимдуулдаг. Тэд өөрсдийн мөнгөөр цалинжиж буй албан хаагчдаас хүндэтгэл, дэмжлэг хүлээх эрхтэй.
Шийдэл: Татварын боловсролыг дээшлүүлэх
Айдсыг даван туулах хамгийн эхний алхам бол мэдлэг юм. Бизнес эрхлэгчид татварын суурь мэдлэгээ дээшлүүлснээр эрсдэлийг удирдаж чадна.
Татвар төлөгчид татвараас айхын оронд түүнийг бизнесийнхээ нэг хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч, суралцах хэрэгтэй. Татварын хуулийн үндсэн зарчмууд, тайлагналын хугацаа, хөнгөлөлтийн талаар мэдлэгтэй байх нь өөртөө итгэлтэй байдлыг нэмэгдүүлнэ.
Онлайн сургалтууд, вебинарууд, мэргэжлийн байгууллагуудын зөвлөгөөг ашиглах нь цаг хугацаа, зардал хэмнэх боломжтой. Татварын ерөнхий газрын цахим хуудас, сошиал сувгууд дээрх мэдээллийг тогтмол хянаж байх нь шинэчлэлтүүдээс хоцрохгүй байхад тусална.
Санхүүгийн бичиг үсгийн боловсрол нь зөвхөн татвар төлөхөд бус, бизнесийн ашиг орлогоо зөв тооцоолох, ирээдүйгээ төлөвлөхөд чухал ач холбогдолтой. Орлого, зарлагаа зөв бүртгэх нь татварын тайлан гаргах ажлыг хөнгөвчилдөг.
Бизнес эрхлэгчид хоорондоо мэдээлэл солилцох, туршлагаа хуваалцах нь үр дүнтэй арга юм. Бизнес инкубатор төвүүд, танхимууд, холбоодод нэгдэх нь мэргэжлийн зөвлөгөө авах, хамтын дуу хоолойгоо хүргэх боломжийг олгодог.
Татварын зөвлөх үйлчилгээ үзүүлдэг компаниудтай хамтран ажиллах нь эрсдэлийг мэргэжлийн түвшинд удирдах шийдэл юм. Хэдийгээр зардалтай ч, ирээдүйд үүсч болох торгууль, эрсдэлээс хамгаална гэж үзвэл энэ нь хөрөнгө оруулалт юм.
Мэдлэг бол хүч. Татварын хуулийг мэддэг бизнес эрхлэгч байцаагчтай харилцахдаа өөртөө итгэлтэй байж, эрх ашгаа хамгаалж чаддаг. Айдас нь ихэвчлэн мэдэхгүй зүйлээс үүдэлтэй байдаг тул мэдлэгээр айдсыг ялан дийлэх боломжтой.
Шийдэл: Технологийн шийдлүүдийг ашиглах
Санхүүгийн болон татварын программ хангамжуудыг ашиглах нь хүний хүчин зүйлээс шалтгаалсан алдааг бууруулж, ажлыг хөнгөвчилдөг.
Орчин үед Татвар төлөгчид зориулсан хямд өртөгтэй, хэрэглэхэд хялбар санхүүгийн программууд олноор бий болсон. Эдгээр программууд нь борлуулалт, худалдан авалтыг автоматаар бүртгэж, татварын тайланг хялбархан гаргах боломжийг олгодог.
И-баримтын системтэй шууд холбогддог POS системүүд нь нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тайланг автоматаар үүсгэхэд тусалдаг. Энэ нь гар ажиллагааг багасгаж, алдаа гарах эрсдэлийг бууруулдаг. Технологийг зөв ашигласнаар нягтлан бодогчийн ажлыг хөнгөвчилж, зардлыг хэмнэх боломжтой.
Үүлэн технологид суурилсан (Cloud-based) санхүүгийн программууд нь бизнес эрхлэгчдэд хаанаас ч, хэзээ ч санхүүгийн байдлаа хянах боломжийг олгодог. Энэ нь татварын тайлангийн хугацаа дөхөхөд сандрахгүй байхад тусална.
Хиймэл оюун ухаан (AI) ашигласан татварын зөвлөх ботууд, автоматжуулсан системүүд ирээдүйд улам бүр хөгжих хандлагатай байна. Эдгээр технологийг эртнээс нэвтрүүлэх нь өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлнэ.
Технологийн шийдлүүд нь зөвхөн тайлан гаргахад бус, мөнгөн урсгалыг төлөвлөх, зардлаа хянахад чухал үүрэгтэй. Санхүүгийн сахилга баттай байх нь татварын эрсдэлээс сэргийлэх үндэс юм.
Дижитал шилжилт хийх нь сонголт биш, зайлшгүй шаардлага болж байна. Цаасан баримтаас татгалзаж, цахим баримт бичигт шилжих нь архивын зардлыг бууруулж, хайлт хийхэд хялбар болгодог.
Шийдэл: Мэргэжлийн аутсорсинг үйлчилгээ
Санхүү, татварын ажлаа мэргэжлийн компанид даатгах нь Татвар төлөгчид зардал хэмнэх, эрсдэлээс хамгаалах үр дүнтэй арга юм.
Бүтэн цагийн нягтлан бодогч ажиллуулахын оронд мэргэшсэн нягтлан бодох бүртгэлийн компанитай гэрээгээр хамтран ажиллах нь Татвар төлөгчид эдийн засгийн хувьд ашигтай байдаг. Аутсорсинг компаниуд нь олон мэргэжилтэнтэй, туршлагатай байдаг тул хуулийн өөрчлөлтүүдийг цаг алдалгүй мэдэж, зөвлөгөө өгдөг.
Мэргэжлийн компаниуд нь алдаа гаргасан тохиолдолд хариуцлага хүлээх даатгалтай байдаг нь бизнес эрхлэгчдэд нэмэлт баталгаа болдог. Энэ нь 'нягтлан зугтчих вий' гэсэн айдсыг арилгадаг.
Аутсорсинг үйлчилгээ нь зөвхөн тайлан гаргах бус, санхүүгийн шинжилгээ хийх, татварын төлөвлөлтөд туслах зэрэг цогц үйлчилгээг санал болгодог. Энэ нь бизнесийн шийдвэр гаргалтад чухал дэмжлэг болдог.
Гэрээт үйлчилгээний төлбөр нь ихэвчлэн ажлын хэмжээнээс хамаардаг тул татвар төлөгчид уян хатан нөхцөлийг санал болгодог. Үйл ажиллагаа багатай үед бага төлбөр төлөх боломжтой.
Гадны мэргэжилтнүүд бизнесийн санхүүг хөндлөнгийн нүдээр харж, зардлаа хэмнэх, үр ашгийг нэмэгдүүлэх боломжуудыг олж харахад тусалдаг. Дотоод ажилтан заримдаа 'хайрцаглагдсан' сэтгэлгээтэй байх нь бий.
Аутсорсинг хийснээр бизнес эрхлэгч өөрийн үндсэн ажил буюу бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлт, маркетингдаа бүрэн төвлөрөх цаг завтай болдог. Энэ нь бизнесийн өсөлтийг хурдасгадаг.
Шийдэл: Татварын төлөвлөлт хийх
Татварыг гэнэтийн зардал гэж харахын оронд урьдчилан төлөвлөж, хууль ёсны аргаар татварын ачааллаа бууруулах стратеги боловсруулах хэрэгтэй.
Татварын төлөвлөлт гэдэг нь татвараас зайлсхийх гэсэн үг биш, харин хуулийн хүрээнд татварын зардлаа оновчтой удирдах үйл явц юм. Жилийн эхэнд төсвөө зохиохдоо татварын зардлыг тооцоолж, түүнд зориулсан хуримтлал үүсгэх нь гэнэтийн дарамтаас сэргийлнэ.
Хуульд заасан хөнгөлөлт, чөлөөлөлтүүдийг судалж, өөрийн бизнест тохирох хувилбаруудыг ашиглах нь татварын ачааллыг бууруулах үр дүнтэй арга. Жишээ нь, элэгдлийн зардлыг хурдасгасан аргаар тооцох, алдагдлыг ирээдүйд шилжүүлэх зэрэг аргууд бий.
Бизнесийн бүтцээ зөв сонгох (ХХК, нөхөрлөл, хувиараа бизнес эрхлэгч) нь татварын хувь хэмжээнд шууд нөлөөлдөг. Аль хэлбэр нь тухайн бизнесийн онцлогт тохирохыг мэргэжлийн зөвлөхтэй ярилцаж шийдэх хэрэгтэй.
Худалдан авалт, хөрөнгө оруулалт хийх цаг хугацаагаа зөв сонгох нь тухайн тайлангийн хугацаан дахь татварын дүнд нөлөөлдөг. Жишээ нь, оны эцэст томоохон тоног төхөөрөмж худалдаж авах нь тухайн жилийн татвар ногдох орлогыг бууруулах боломжтой.
Гэрээний нөхцөлүүдээ татварын үр дагавартай уялдуулан боловсруулах нь чухал. Нийлүүлэгч, захиалагчтай хийх гэрээнд татварын хариуцлагыг тодорхой тусгах нь ирээдүйн маргаанаас сэргийлнэ.
Татварын төлөвлөлт нь байнгын үйл явц байх ёстой. Хууль эрх зүйн орчин өөрчлөгдөх бүрт төлөвлөгөөгөө шинэчилж, дасан зохицох чадвартай байх нь бизнесийн тогтвортой байдлыг хангана.
Дүгнэлт
Жижиг бизнесүүд татвараас айх бус, харин мэдлэг, технологи, зөв төлөвлөлтөөр түүнийг удирдах боломжтой.
Жижиг бизнесүүд татвараас яагаад айдаг вэ? Энэ асуултын хариулт нь хуулийн нарийн төвөгтэй байдал, санхүүгийн дарамт, хяналт шалгалтын тодорхойгүй байдал, мэдээллийн хомсдол зэрэг олон хүчин зүйлээс бүрддэг. Гэвч айдас нь шийдэл биш юм. Айдсыг даван туулах цор ганц арга бол асуудалтай нүүр тулж, түүнийг шийдвэрлэх арга замуудыг эрэлхийлэх явдал юм.
Төр засгийн зүгээс татварын орчныг илүү ойлгомжтой, шударга, жижиг бизнест ээлтэй болгох чиглэлд шинэчлэл хийх шаардлагатай байна. Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын босгыг нэмэгдүүлэх, тайлагналын процессыг хялбарчлах, нийгмийн даатгалын ачааллыг бууруулах зэрэг нь нэн тэргүүний зорилтууд байх ёстой. Үүний зэрэгцээ, татварын боловсролыг дээшлүүлэх, зөвлөн туслах үйлчилгээг сайжруулах нь чухал.
Бизнес эрхлэгчдийн хувьд санхүүгийн сахилга батыг сахиж, технологийн дэвшлийг ашиглан, мэргэжлийн зөвлөгөө авах нь татварын эрсдэлийг бууруулах гол түлхүүр юм. Татвар төлөх нь зөвхөн хуулийн үүрэг бус, нийгмийн хариуцлага бөгөөд бизнесийн тогтвортой өсөлтийн баталгаа гэдгийг ойлгох хэрэгтэй.
Эцэст нь хэлэхэд, жижиг бизнесүүд бол улс орны эдийн засгийн тулгуур багана юм. Тэднийг татварын айдасгүй, чөлөөтэй хөгжих боломжоор хангах нь бүх нийтийн эрх ашигт нийцнэ. Айдасгүй бизнес л амжилтад хүрч, баялаг бүтээж, ажлын байр бий болгож чадна.
Сэдвийн дахин тайлбар
Жижиг бизнесүүд татвараас яагаад айдаг вэ? Энэ нь зөвхөн мөнгөний асуудал биш, харин тогтолцооны тодорхойгүй байдал, мэдлэг дутмаг байдал, шударга бус өрсөлдөөн зэрэг олон хүчин зүйлийн нийлбэр юм. Гэсэн хэдий ч, мэдлэгээ дээшлүүлж, технологи ашиглан, зөв төлөвлөлт хийснээр энэ айдсыг даван туулж, бизнесээ амжилттай удирдаж болно.